Volta, het recyclinginitiatief, werd eerder dit jaar op 10 april ingevoerd. Met het nieuwe systeem wordt voor elke fles water of blikje van minder dan drie liter een toeslag van tien cent in rekening gebracht, die vervolgens wordt terugbetaald als de consument de lege verpakking onbeschadigd inlevert.

Sindsdien zijn er via het Volta-systeem meer dan 300 miljoen verpakkingen ingeleverd; sommige ambtenaren hebben het initiatief nu echter publiekelijk bekritiseerd, zo meldt CNN Portugal.

De burgemeester van Lissabon, Carlos Moedas, heeft opgeroepen tot onmiddellijke afschaffing van het systeem: „We willen het niet“, zei hij tijdens de gemeenteraadsvergadering. „Het is een goed bedoeld initiatief, maar het resultaat is slecht“, aldus Moedas.

„[Volta] zorgt voor een enorme druk op de stedelijke hygiëne, iets wat de stad vervuilt. Mensen kruipen in de vuilnisbakken. Ik heb beelden van mensen die in vuilnisbakken kruipen, bij recyclingpunten. Het is een schande”, voegde Moedas eraan toe.

Sociaal drama

In een gesprek met CNN Portugal erkent Nuno Jardim, directeur-generaal van het Centrum voor Ondersteuning van Daklozen (CASA), dat het systeem tot een zekere mate van sociaal drama heeft geleid.

CASA heeft gevallen gezien van mensen die werden begeleid en ondersteund en op het punt stonden om aan het werk te gaan, maar die als gevolg van het nieuwe systeem de baan weigerden, met het argument dat ze een beter inkomen konden verdienen en minder hoefden te werken door flessen te verzamelen en deze in te leveren voor geld.

"Er zijn gebruikers geweest die door andere instellingen werden begeleid, die relatief stabiel waren en die dankzij Volta over financiële middelen beschikten, maar die terugvielen en uiteindelijk de weg kwijtraakten", aldus Nuno Jardim.

Jardim zei dat hij zich, uit de specifieke ervaring van CASA, twee van dergelijke gevallen kon herinneren en benadrukte dat hij niet suggereerde dat het probleem wijdverbreid was.

Concurrerende financiële resultaten

Nuno Jardim zei dat hij gevallen kent van mensen die met het Volta-systeem 40 euro per dag hebben verdiend. „Dat zijn heel veel flessen, maar ze krijgen het voor elkaar”, merkt hij op, maar hij benadrukt dat niet iedereen dat bedrag elke dag haalt.

Om via Volta 40 euro te verdienen, zou iemand in totaal 400 flessen of blikjes moeten inzamelen, meldt CNN Portugal. Een daginkomen van 40 euro komt neer op 880 euro per maand voor iemand die 22 dagen per maand verpakkingen inzamelt.

In een IEFP-programma, waarmee mensen hun vaardigheden kunnen inzetten om aan het werk te gaan, ontvangen deelnemers de sociale steunindex (IAS) van ongeveer 537 euro, legt Nuno Jardim uit.

Ter vergelijking: iemand die erin slaagt om dagelijks die 40 euro aan flessen en blikjes bij elkaar te sprokkelen, heeft slechts ongeveer 13 dagen nodig om het equivalent van dat bedrag te verdienen.

Drugsverslaving

In het geval van mensen die aan een drugsverslaving lijden, is het probleem nog complexer, legt hij uit, omdat „het kopen van een dosis crack extreem goedkoop is“.

Hij stelt dat het sinds de invoering van het systeem steeds gemakkelijker is geworden om terug te vallen. „Deze mensen begonnen te beseffen dat ze daar [bij Volta], met minder werk, in een meer ontspannen en ongedwongen sfeer, wat inkomen kunnen verdienen, in plaats van te kunnen werken, zich in te spannen om te werken of zich te concentreren op hun behandeling met betrekking tot hun middelengebruik.”

Volgens Nuno Jardim is dit het belangrijkste negatieve maatschappelijke gevolg van Volta.

Buiten Lissabon

Dit fenomeen is niet uniek voor Lissabon, aldus Jardim, die zegt dat CASA het ook waarneemt in Porto, waar de organisatie vestigingen heeft. Hij is van mening dat dit „een nieuw paradigma zou kunnen zijn dat de belangrijkste grootstedelijke centra van het nationale grondgebied treft“.

Regering verdedigt Volta

De minister van Milieu en Energie, Maria da Graça Carvalho, heeft al gereageerd op de controverse die door haar sociaaldemocratische collega Carlos Moedas aan de orde is gesteld, en heeft verzekerd dat Volta een blijvertje is.

Carvalho verdedigde het systeem met het argument dat Volta tot september “de voor het einde van het jaar gestelde doelstelling van 40% had overtroffen” en dat het systeem binnenkort “vanuit Europees oogpunt verplicht” zal worden.

Hierop antwoordt Nuno Jardim dat de systemen niet overal hetzelfde hoeven te zijn, omdat „we culturele verschillen hebben, we economische verschillen hebben en, verdorie, we 20% van de bevolking hebben die arm is.”

Nuno Jardim is het niet eens met de „onmiddellijke afschaffing“ van het systeem, zoals bepleit door de burgemeester van Lissabon, maar stelt dat het systeem herziening behoeft: „Misschien moet de procedure worden aangepast, omdat de armoede en wanhoop bij sommige mensen zo groot zijn dat de kwetsbaarheden die zij mogelijk hebben tot dergelijke situaties kunnen leiden.“

Sociale ontregeling

Volgens CASA is er niets mis mee dat een dakloze wat extra geld kan verdienen om het voedsel te kopen dat hij of zij nodig heeft; het probleem is de „sociale ontregeling“ die plaatsvindt, waarbij mensen die kansen hadden kunnen krijgen om uit hun situatie te komen, juist worden aangemoedigd om in hun huidige omstandigheden te blijven.

Het model voor de ondersteuning van daklozen is doorgaans vooral op werk gebaseerd, legt Nuno Jardim uit, aangezien het meestal via werk is dat de kans ontstaat om aan huisvesting te komen en andere stappen vooruit te zetten.