Halloween in Portugal

Dat komt niet doordat het land een tekort heeft aan spoken, heksen en skeletten (denk maar aan bottenkapellen). Nee, daar heeft Portugal juist genoeg van. Wat wel opvallend is, is dat Halloween zelf, historisch gezien, hier pas vrij laat is doorgedrongen.

Trick or treat

Zie je, generaties lang hadden de Portugezen hun eigen, prima werkende manier om met de overledenen om te gaan. Er was Allerheiligen, Finados, het bezoeken van begraafplaatsen, kaarsen, bloemen, gebeden en, iets vrolijker, Pão por Deus. Dit was het moment waarop kleine kinderen van deur tot deur gingen om eten en lekkernijen te vragen. Met andere woorden: Portugal kende al ‘trick-or-treat’.

Het traditionele Pão por Deus vindt plaats op 1 november (Allerheiligen). Kinderen trokken door hun buurt met kleine zakjes of mandjes, klopten op deuren en vroegen om „Pão por Deus“ (brood omwille van God). Ze kregen dan inderdaad brood of kleine gebakjes, noten, fruit, kastanjes of zelfs een symbolisch bedrag aan geld. In sommige streken reciteerden ze in ruil daarvoor verzen. De traditie is al sinds de 15e eeuw gedocumenteerd en werd geassocieerd met naastenliefde en een eerbiedige herdenking van de overledenen.

De moderne variant van Halloween is in wezen een spectaculair stukje Anglo-Amerikaanse culturele export. Kostuums, pompoenen, horrorfilms, snoep, feesten, spookhuizen en kinderen die snoep eisen onder dreiging van onbepaalde gevolgen (als ze de buit niet krijgen) zijn de norm geworden. Pão por Deus was wat bescheidener. Minder ‘The Exorcist’ en meer welwillendheid. En er was nog een ander belangrijk verschil. In het traditionele Portugal draaide de periode rond Allerheiligen en Allerzielen in wezen om het gedenken van de overledenen. Gezinnen bezochten begraafplaatsen, ruimden de graven op, legden verse bloemen neer en staken kaarsen aan in stille bezinning en eerbiedige verering.

Tradities

Portugal heeft dus een nogal gecompliceerde relatie met Halloween. Het woord Halloween komt van „All Hallows’ Eve”, de vooravond van Allerheiligen. De diepere geschiedenis van deze periode hangt samen met Samhain, het Keltische feest dat het einde van de zomer en het begin van de winter markeert. Maar het is de moeite waard om de steeds populairder wordende gewoonte te vermijden om te beweren dat werkelijk alles wat met Halloween te maken heeft, rechtstreeks voortkomt uit één oude Keltische ceremonie. De geschiedenis is zelden zo zwart-wit. Christelijke tradities, Europese volksgebruiken, seizoensfeesten en later ook de populaire cultuur raakten grondig met elkaar verweven. Het Halloween dat de meeste mensen tegenwoordig in Portugal herkennen, met name de pompoenen, de kostuums en het ‘trick-or-treaten’, is sterk gevormd door Ierse migratie en vervolgens omgevormd tot een gigantisch Amerikaans cultureel fenomeen. Portugal heeft slechts het eindproduct overgenomen.

Portugese regio’s hebben hun eigen spoken. Een van de fascinerende aspecten van Portugal is dat er niet echt één nationale Halloween-traditie bestaat; er zijn tientallen lokale variaties. In de regio Coimbra waren er bijvoorbeeld tradities waarbij kinderen uitgeholde pompoenen droegen met gaten erin gesneden die op gekwelde gezichten leken. Klinkt bekend, toch? Soms zat er zelfs een kaars in. Hmmm? Groepen met kinderen trokken rond en vroegen om „Bolinhós! bolinhós!” (koekjes) en reciteerden verzen die verwijzen naar de doden. Allemaal behoorlijk bekende Halloween-elementen.

In delen van Midden-Portugal werd deze gewoonte bekend als „Dia do Bolinho“ (dag van het koekje). Elders kom je namen tegen als Santoro, Santorinho en Fiéis de Deus, naast tal van andere lokale variaties. Op de Azoren zijn de tradities rond Pão por Deus bijzonder sterk: daar gaan kinderen nog steeds van deur tot deur met versierde mandjes of stoffen zakjes om hun cadeautjes en lekkere, zoete traktaties in ontvangst te nemen.

Portugal kende ook de Magusto, een feest met kastanjes, vreugdevuren, wijn en allerlei herfstige grappen en grollen. Dit wordt vooral geassocieerd met São Martinho, maar heeft in sommige regio’s ook banden met de Allerheiligenperiode. Het resultaat is dat Portugal al beschikte over een hele reeks herfstfeesten met vuur, eten, de doden, kinderen, maskers, duisternis en allerlei Halloween-achtige dingen die ’s nachts „BOEM“ maken.

Moderne Halloween-vieringen

Tegenwoordig is Halloween steeds zichtbaarder in Portugal, vooral in steden en toeristische trekpleisters. Lissabon, Porto, Cascais en de Algarve organiseren nu Halloweenfeesten, thema-evenementen, activiteiten voor kinderen en andere commerciële attracties. Het moderne Portugese Halloween begint dus inderdaad steeds vertrouwder te lijken.

Dus hier in Portugal hebben we inderdaad de uitgesneden pompoenen, de feesten en zelfs de Halloween-thema-menu’s. Iemand zin in groene en oranje bacalhau? Ja, we hebben zelfs spookhuizen en tal van winkels die enorme hoeveelheden plastic prullaria verkopen, die tegen 2 november op mysterieuze wijze zullen veranderen in kerstprullaria. Elke Chinêsa die iets op zich houdt, heeft een eindeloze voorraad van dat spul, allemaal zonder pardon in versleten kartonnen dozen gepropt waar we allemaal doorheen kunnen snuffelen. En daarin schuilt een grote ironie. Halloween ging ooit over de mysterieuze grens tussen leven en dood. Het moderne Halloween draait nu veel meer om de vraag of Pingo Doce of Apolónia genoeg mini-chocoladerepen met Dracula-thema in voorraad hebben. Het gaat meer om het in stand houden van lichaam en ziel dan om de sterfelijkheid.

Commercialisering

Dus, vind je dat het allemaal een beetje te commercieel is geworden? Ehm, misschien een klein beetje? Halloween is weer een nieuw item geworden op de jaarlijkse winkelcarrousel. Eerst hebben we Valentijnsdag, dan Pasen, de zomervakantie, Halloween, Black Friday en tot slot (zucht) Kerstmis. Als we tenminste nog wat geld over hebben, tenminste. Maar we zijn nog niet helemaal klaar met je portemonnee. Verre van dat. We hebben de uitverkoop in januari nog niet genoemd.

Bron: Getty Images; Auteur: Yuliia Pavaliuk;

Toch zou het enigszins oneerlijk zijn om de commercialisering volledig de schuld te geven. Tradities zijn altijd al veranderd. Pão por Deus zelf is ook geëvolueerd. Wat ooit werd geassocieerd met brood, liefdadigheid, de armen en herdenking, werd uiteindelijk een kindergebruik met taarten, snoep en zakgeld. Halloween heeft de Portugese tradities niet uitgehold, want mensen doen nog steeds wat ze altijd al hebben gedaan. Dat wil zeggen: invloeden van buitenaf opnemen, ze een beetje aanpassen en ze uiteindelijk tot de hunne maken.

Vrolijkheid en plezier

Halloween op zich is iets heel goeds, want als we goed kijken, vergeet eigenlijk niemand wat eraan voorafging. Portugal heeft nooit spoken hoeven importeren, aangezien die altijd al deel uitmaakten van het traditionele landschap: wanneer, aan het einde van weer een lange, hete zomer en alles wat daarbij hoort, mensen de melancholie van het herfstverval nog steeds kunnen omzetten in een vleugje jovialiteit en vrolijkheid, terwijl ze de kinderen erbij betrekken. Ik kan me geen betere manier voorstellen om de toekomst te omarmen, want als er vrolijke kinderen in de buurt zijn, is het allemaal nogal prachtig.

Er is iets prachtigs aan het omarmen van de vele tradities die deze tijd van het jaar omringen. Portugal heeft Hollywood niet nodig om griezelverhalen te verzinnen. We hebben prachtige dorpjes, kastelen, verlaten huizen, eeuwenoude kerken, mistige bergen, granieten begraafplaatsen, middeleeuwse straatjes en genoeg legendes over geesten, heksen en ongelukkige zielen om ons allemaal een beetje te laten sidderen. Soms kan de sfeer plechtig, intiem en doordrongen van ‘saudade’ zijn, maar het is altijd door en door Portugees.

Halloween zou de lokale tradities nooit afzwakken. Het draait allemaal om het vieren van tradities die al lang voordat wij er waren, werden gevierd. Bij Halloween draait alles om het hier en nu. Het gaat erom de veel te korte Portugese winter te beleven en te omarmen. Een paar neongroene en fluorescerend oranje Haribo-snoepjes konden nooit kwaad, behalve dan voor je Drac-hoektanden!

"Mwwwoha-ha-ha-haaaa!”